شیوههای تبلیغی امام:
(قسمت دوم )
هدايت و استراتژي در ارتباطات
ارتباطات عبارت است از «فراگرد انتقال پیام ازسوی فرستنده برای گیرنده مشروط براینکه در گیرنده پیام ،مشابهت معنایی با مفاهیم مورد نظر فرستنده ایجاد شود .» 17 *[1] تبليغ و رساندن پيام وحي به ژرفاي جان انسان ها و استراتژي در ارتباطات از آشكارترين وظايف هر امام وپيشواي الهي است. امام سجاد(ع) همان مسئوليتي را دارا بود كه اميرالمؤمنين(ع) برعهده داشت. رسالت ها و وظايف امامان در اصل و بنيان با هم برابر است ولي شرايط و مقتضيات زمان و نيازهاي مردم هر عصر متفاوت است. تفاوت شرايط و مقتضيات نمي تواند اصول را جابجا كند و آن ها را از ارزش و اعتبار ساقط نمايد، ولي مي بايد شيوه ها و روش ها را تغيير داد. به عنوان مثال علي بن ابي طالب(ع) وظيفه داشتند تا با ظلم و انحراف مبارزه كند و خلافت به حق خويش را به مردم بشناساند. واین یک اصل مورد توجه است درتمام قرون واعصاردوران غیبت . بنا براین یک واقعیت است که باید دین را باشیوه های تازه و متناسب با زمان ومکان ومردم مورد خطا ب تبیین و تبلیغ نمود بدین جهت است که امروزه مراجع تقلید تاکید فراوان براین نکته دارند که مبلغان جهان اسلام باید متناسب با شرایط روز و براساس مقتضیاتی زمانی ومکانی و با توجه به رعایت مستمعان محتوای تبلیغی خویشتن را تنظیم و ساختار دلنشین ببخشند.
روش ها، قالب ها و شيوه ها براي به دست آوردن مهندسي تبليغ، یکی ازراهکارهای برجسته تحقق توسعه فرهنگ ديني است،
مبلغان مرزداران ارزشهای دینی هستند
رعایت قوانین و دستورات هر رشته به صورت انکار ناپذیر دربهبودی وافزایش امتیازات فرایند کارانعکاس دارد دراین هنر موثرو ماندگار تبلیغ نیزشالوده برهمین استوار است می دانیم که نکات بنیادین مانند : مدیریت شایسته ، اعتماد سازی و توجه به جنبه های محتوایی تبلیغ از عوامل موفقیت مبلغان دینی است. درموردامام سجاد (ع) که معصوم ازهرگونه خطااست می توان گفت فرایند جریان تبلیغ بسیار کمال یافته خواهد بود .
شیوه های تبلیغ دین باید به روز باشد
همه مراجع آگاه ومتعهد جهان تشیع تاکید دارند بر اینکه بشر امروز تشنه درک حقایق دینی و الهی است، طلاب حوزههای علمیه باید طبق شرایط امروز، دین اسلام را برای مردم تبیین کنند.امروز طرح موضوعاتی از قبیل ظلم ستیزی، ظالم ستیزی و استقامت در بین مردم بیش از پیش احساس میشود، رفع این ضرورت ها به گونه مناسب ، به روز بودن شیوههای تبلیغ مبلغان را می طلبد .
همانگونه که حدت و یکدلی بین مسلمانان به ویژه شیعیان و سنیان مورد نیازشدید ونقطه مرکزی تأکید همگانی است؛ یافتن این گونه مسایل محوری وپراهمیت ، راهکار وشیوه خاص وجالب خود را لازم دارد که نخبگان جامعه وبزگان دین به آنها توجه دارند ..
شیوه های مختلف تبلیغی که ازسوی حضرت اما م سجاد (ع ) درامور مهم تبلیغ حقایق دین که به گونه شگفت انگیز به کار گرفته شد وآثارگرانسنگی برجای گذاشت آن شیوه ها عبارت است از:
الف ) شیوه های همچون دخالت نکردن در امورسیاسی نظامی متداول امویان وعباسیان .
ب ) تلاش علمی تربیتی مردم و نیرهای زبده وکارآمد .
ج ) فعالیتهای بنیادین فرهنگی .
د ) انگیزش احساسات پاک امت اسلامی ازطریق مویه واشک .
ه- ) سوگواری.
و ) نیایش ودعا های تحول آفرین .
1 . دخالت نکردن درامورسیاسی نظامی :
دخالت نکردن امام درامور سیاسی نظامی امویان ومخالفان آنها که شیعیان هم بودند وقیام به سیف کردند مثل قیام توابین به رهبری سلیمان بن صرد خزاعی که به بی رحمانه ترین وضع سرکوب شدند وهمه شهید گردیدند و از لحاظ نتیچه هم چندانی ثمره محسوس و روشنی سیاسی اجتماعی برجا نتوانست بگذارد . شاید علت بروز چینین حرکت شیعیان کوفه علاوه بر جریحه دارشدن احساسات مذهبی ، به دست آوردن وجهه تاریخی و بازگرداندن آبروی رفته اجتماعی تاریخی منطقوی بوده که با وجود زنده بودن آنان،چنان فاجعه اسفناک دینی رخداده وآنها علی رغم ادعای پیروی از اهل بیت (ع) نتوانسته اند نقشی در آن جریان بازی کرده باشند؛ ازاین رو به نظر می رسد قدری زود هنگام این قیام به وقوع پیوست و هنوز بسترتوسعه وبالندگی آن به خوبی شکل نگرفته و آماده نشده بوده است . بخصوص که هنوز سپاه مسلح ومجهز شام همچنان مثل دوران حادثه کربلا پرقدرت ، منسجم وبه اصطلاح قهرمان وپیروز میدان خونین عراق خود را می دانسته اند و آوازه پیروزی خود را در سراسر سرزمین های اسلامی گسترانده و از موقعیت اجتماعی نظامی برتر نزد افکار عمومی مردم برخوردارگردیده بودند . رویارویی جمعیت اندک با تجهیزات اندکتربدون تشکیلات منسجم و امکانات قابل توجه در شرایط کاملا نا مناسب ، روی هم رفته نتیجه مشخصی و کاملا قابل پیش بینی را با خود همراه داشت . اما م سجاد (ع) با اینکه خود می توانست بسیار پخته تر و سنجیده تر برنامه ریزی نموده و به شکل مطلوب کارهای بنیادین خویش راپی افکند؛ عقلانی به نظر نمی رسید اگر چنین حرکات کم نتیجه بلکه محدود و ناپخته را حمایت می کرد و آثاربعدی را هم به نا چار به گونه بسیار شکننده تحمل می نمود و از اهداف عالی خویش باز می ماندند .
قیام مدینه به رهبری عبدالله بن حنظله غسیل الملائکه (واقعه حره).0(63ه-)
این حرکت نیز وضعیت بهتراز قیام مسلحانه توابین 16 نداشت بلکه دراهداف آن خطوط مبهم ونا همگون با اهداف امام سجاد (ع) نیزبه چشم می خورد . ازاینکه پی ریزی این قیام هم بدون محاسبه دقیق و درک شرایط ارتش حکومتی مسلط ،جسور وفرمانبردار امویان ودرمقابل حرکت نامنظم مردمی و نبود آمادگی دفاعی و نداشتن امکانات جنگی آنهم درکنار خانه وزن وکودک و .... صورت گرفته وروح این خیزش مردمی را احساسات زود گذر هرچند مقدس مذهبی هم تشکلیل داده باشد ؛ در حصول نتیجه لازم از چنین قیام ها و حرکت ها نمی توان زیاد چشم امید داشت . چنانکه رویکرد وپدیده ها ی عینی در این دو تحول اجتماعی سیاسی نظامی به خوبی نمایانگر مقدمات و ریشه های غیر مستحکم هردو خیزش است . مهمترین دست آورد این دست پدیده ها، خدشه دارکردن بیش ازپیش چهره حاکمیت منفور ،مستبد و متعصب قبیلوی امویان است مناسب است امام به عنوان رهبر اندیشمند عمیق دلسوز و به ثمر رساننده آ ن حرکات سرکوب شده وسامان بخش نیروهای گمنام و پراگنده شده برمحوریت عروه الوثقی ولایت اهل بیت (ع) عمل کند ، وچنین کرد .
وقت که مسرف (مسلم بن عقبه ) مردم مدینه راسرکوب کرد ویکی ازهولناک ترین جنایات دوران اموی را رقم زد ، وازمردم به عنوان بردگان یزید بیعت گرفتند اما،با امام سجاد به ملایمت رفتارکرد زیرا امام درآن حرکت مردم مدینه به رهبری حنظله ، شرکت نداشتند . 14
سنگباران و آتشباران کعبه معظمه توسط نظامیان یزید. 18
نظامیان یزیدی علی رغم اینکه خود را سربازان اسلام قلمداد می کنند ، حریم حرمت خانه را هم شکستندحتی شرمی از حرمت سرزمین وحی ننموده وکعبه را با آنهمه قداست و احترامی که نزد مسلمانان داشته ودارد بی حرمتی کردندیر آتش بیگرند وهنوز مردم بی احترامی سپاه ملحد ابرهه را از یاد نبرده بودند که این بار بد بختانه سپاه بی رحم تر ابرهه درون دینی کعبه را به آتش کشیدند . امام در همچه شرایطی که مردم در خفقان این چنین گرفتار آمده اند و نمی توانند از ناموس واز مقدسات دینی خود حتی دفاع زبانی نمایند ؛ چگونه بتواند قیام عمومی را با آنهمه امکاناتش از دید حاکمان مسلط براوضاع و درنهایت دشمنی با اهل بیت از صفر شروع نموده و به حد نیاز مدیریت نماید بدون اینکه چشم وگوش دشمن از آن هیچ گونه بوی نبردو اثری به دست نیاورند . ؟!این که ممکن نیست . امام با لاخره یا به کلی حرکت تقابلی وضد اموی و ادای مسولیت خویش را به بعد موکول نماید ویا علنی وآشکار دست به قیام بزند و آثار وتبعات آن را به هر جا که برسد به گردن گیرد .و یا راه دیگری وجود دارد که نه فراراز مسولیت باشد و نه برچسب خود کشی بران قابل الصاق باشد وآن این است که حضرت شیوه های را ابداع نمایند وبه کار بگیرند که کسی از حاکمان مستبد وکینه توز اموی نتواند بهانه ای را مستمسک قرار دهد و با استفاده ابزاری از قانون و ظاهر شریعت صدمات جبران ناپذیری بر اهل بیت و اندیشه ناب آنان وارد آورد امام برای پیاده نمودن این سیاست سنجیده و دشمن برانداز خود با تحمل تمامی نا رسایی ها و رنج ها ی این مسیر ، علی الظاهر سرمخالفت یا علم نبرد با امویان برنداشت و با هیچ گروهی و خیزش و قیام مسلحانه وغیر مسلحانه همکاری نشان ندادند و خود را انگشت نمای این عرصه های زود گذر ننمود.به تعبیر امروزی ها امام با نگرش فردی به گزاره های دینی
نگاه گرد وبیان را ازدین شخصی و فردی گرفت اما محتوی آن را از دین رسمی و اجتماعی آکنده ساخت تا قالب ونمای برونی و ظاهری تبلیغ دینی او (ع) را هیج ماده از قوانین اجتماعی و فرهنگ وعنعنات قبیلوی حکومتی اموی، نتواند قانون شکنی وهنجارکشی به حساب آورد وبهانه ای را در برابر اندیشه اهل بیت ، زمینه رشد وبالندگی دهد ؛ واز سوی دیگر این شیوه امتیازی راکه داشت این بود که از نظر محتوایی دست امام را بازمی گذاشت تا بتواند به دور ازتصورودرک مغز های مغرور و جاهل حاکمان که سرمست از پیروزی بودند وگرگ صفت به دریدن و مکیدن خون مردم جهد تمام می ورزیدند ؛ سخنان دل ودین خویش را به اهل شان برسانند و قلب های فولادینی بسازند وبا آب زلال معرفت ناب محمدی و علوی ازسرچشمه های زلال عصمت سجادی خویش همه آلودگیهای اعتقادی وخرافات اموی را بزدایند و ایمان آنان را راسخترو استوارد سازند .
• قیام مختار بن ابیعبیده ثقفی.
تاریخ خلفا دراین مورد چنین اظهارنظر میکند که دررابطه مختاربا امام سجاد ابهام وجود دارد این ارتباط نه تنها بارویکرد سیاسی بلکه با نگرش اعتقادی نیزدرهاله ای ازابهام فرورفته است .وقت مختار ازامام استمداد جست ، حضرت روی خوشی نشان نمی دهد . شاید دلیلش فقدان قراینی باشد که حاکی از موفقیت همه جانبه سیاسی نظامی واعتقادی باشد همان چالش که حد اقل بخشی ازآن ها را مختار در امررهبری خیزش توابین می دید و بدان جهت او وبرخی دیگر از شیعیان ازکمک آن قیام خود داری نمودند . جنبه ای اعتقادی این جریان وقت در ابهام بیشتر افتاد که نهضت مختاراز محمد بن حنفیه مهرتایید گرفت وچنین شایع گردید که شیعیان عراق امامت محمد بن حنفیه را پذیرفته اند هرچند که هیچ سند معتبر موید این شایعه وجود ندارد اما شکل گرفتن نحله کیسانیه زمینه ای بیشتر برای پررنگی شایعه فوق به حساب آمد . 15
حرکت مختارثقفی ودیگران که باشعارطرفداری ازاهل بیت پیامبر (ص) آغاز شده بود ، وبرخی واقعا برای رضایت خدا وانتقام ازمظلومیت خاندان پیامبر(ص) به پا خواسته بود و علی الظاهر به نفع امام سجاد هم بود و می توانست بسیاری از سیاست مداران را وسوسه نماید وفریب دهد ؛ اما نگرش عمیق ومعصومانه پیشوای همچون امام زین العابدین (ع) چیزی را به خشت خام سیاست عقیم آن روز می دید که دیگران در آِیینه هم نمی توانست بی بینند .
عدم موافقت علی بن الحسین (ع) با حرکت بن ابی عبیده ثقفی شیعی به نظر می رسد که بیشتر ناظر به هما ن خصوصیت بود که پیش از این در مورد قیام های دیگر اشاره شد که این حرکت ها هرجند که به جای خود بسیارارزنده و با اهمیت هستند ؛ اما به دلیل محدودیت و نداشتن ظرفیت کافی برای اهداف بلند و بنیادین امام سجاد (ع) نمی توانستند تا آنجا رشد یا فته باشند که نظر عمیق و واقع بین امام را به خود جلب و جذب نمایند. امام د ر استراتژی خود مسیر تعارض نظامی با امویان را به کلی مسدود می شناخت اما در قیام ها ی زودهنگام گزینه ای مطلوب همان بود . بعد ها دیدیم که روخدادهای زنجیره ای وتلخ سیاسی نظامی نا پختگی چنین اقدامات وخیزش هارا درکنار تحرک حساب شده امام به خوبی نشان داد.
حکومت عبدالله بن زبیر در مکه :
بن زبیر درمکه برامویان شوریدند آن جارا تصرف کره وحاکمیت خویش را برمکه اعلام داشتند دراین فتنه امام بی طرفی خویش را هم جنان استمرار بخشیده وبرگ زرین دیگری بر عملکرد های امام نزد مردم وشعیان افزوده گردید وامنیت بیشتر وسهولت سیاسی فزونتری را به ارمغان آورد بعلاوه از شرارت های بعدی امویان نیز کاسته گردید . اما زبیریان نمی توانست از اما م انتظار همکاری و تایید حاکمیت شان را داشته باشند زیرا رابطه آنها با اهل بیت و اعتقاد آنان به امامت امیرالمومنین مخدوشتر از آن بود که چنین توقع سیاسی را تجویزنماید . بلکه بن زبیر خویشتن را مستحق رهبری دینی سیاسی جامعه می پنداشتند .
تعامل امام با امویان
نگرش اصلاحی امام درمناسباتشان با دستگاه حاکمه به کلی عاری از خشونت وتعارض بود بلکه حتی المقدور روش سازگاری و ملایمت را به کار می گرفت واین شیوه به خاطر مستحق بودن آنان به مدارا نبود بلکه حکمت ومصلحت ایجاب می کردکه درسایه چنین راهکاری امام و پیروانشان بتوانند به اهداف بلندی انسانی و انجام دستورات والای دینی خویش نزدیک شوند و آنها را اجرایی سازند. ازاین رو نه تنها امام ازخشونت را کنارگذاشته بود بلکه در مواردی که جوانمردی و غیرت دینی امام به نفع امویان هم دورمی زند حضرت از اجرای آن خود دریغ نمی ورزیدند ، مروان بن حکم در قبال واکنشهای مردمی از ترس تبعات نا گوارآن امور از محضر امام تقاضا ی کمک کرد تا زن و بچه اش درپناه امام (ع) ودرخانه حضرت مدتی را به سر ببرند وازصدمات ناشی ازخشم مردم که برضد امویان راه افتاده بود درامان باشند ؛حضرت جواب مثبت داد تا به گفته استا د جعفریان ادب باشد در مقابل بی ادبی امویان . 19
2 . تلاش علمی
تربیت نیروهای صالح و آگاه به تشیع (نیرو سازی):
آموزش فرزندان 1 / 2
شیخ مفید اولاد علی بن الحسین را پانزده نفر دانسته:
محمد باقر که مادرش امّ عبدالله دختر حسن مجتبی بوده.
عبداالله
حسن
حسین
زید
عمر
حسین اصغر
عبد الرحمن
سلیمان
علی (کوچکترین فرزند)
خدیجه
محمد اصغر
فاطمه
علیه
امّ کلثوم 20
2 / 2 تربیت شاگردان برجسته
به دلیل رعایت اختصار اینجا فقط نام می بریم و شرح احوال را به خود مخاطبان عزیز واگذارمی نماییم :
1 . سعید بن مسیب
2 . ابوحمزه ثمالی (ثابتبن دینار)
3 . سعید بن جبیر
4 . ابوخالد کابلی
5 . یحیی بن امطویل
6 . فرزدق، معروف به ابوفراس شاعر
7 . طاووس یمانی
8 . حماد بن حبیب عطار کوفی
9 . زرارة بن اعین شیبانی
10 . حبابه والبیه
11 . جابر بن عبدالله انصاری
12 . محمد بن جبیر بن مطعم
13 . فرات بن احنف
14 . سعید بن جبهان کنانی
15 . قاسم بن عوف
16 . اسماعیل بن عبدالله بن جعفر .
2 / 3 اصحاب تربیت یافته آن حضرت
امام به جذب نیروهای متعهد و آموزش آنان با تاکید بر رازداری پرداخت و بسیاری از موانع موجود در راه مبارزه را کاست. شیخ مفید مینویسد:«فقهای هل تسنن به قدری علوم از او نقل کرده ند که به شمارش نمیگنجد...»
مشهور ترین اصحاب و راویان ایشان عبارتاند از: *ثابت بن دینار معروف به ابوحمزه ثمالی
ابوخالد کابلی
یحیی بن ام طویل
سعید بن جبیر
سعید بن مسیب
عمرو بن عبدالله سبیعی 21
________________________________________
2 / 4 تبیین و تثبیت مسئله امامت
در نظر شیعه، امامت یکی از اصلی ترین اصول دین است که بعد از وفات رسول خدا متروک مانده و شناساندن این مقام و صاحبان اصلی آن از فعالیتهای اصلی ائمه بودهاست. امام این مهم را در قالبهای مختلف تفسیر قرآن، بیان احادیث، مسائل فقهی و شرعی، ارائه کرامت و... این هم را به انجام میرسانید.
جلوهای از امامت در آینه صحیفه
صحيفه سجاديه كانوني از معارف بلند الهي در ابواب مختلف است و در يك ارزيابي واقع بينانه مي توان آن را ابزار رساي فرهنگي براي مقابله با هجوم فرهنگي دانست كه خلفاي ناشايست باب آن را گشوده بودند. بي ترديد اگر اين حركت ارزشمند فرهنگي در كنار گستره فرهنگي ديگر امامان نبود، مبلغان ضد فرهنگ اهل بیت (ع) اثري از اسلام ناب محمدي(ص) باقي نمي گذاردند. اهل دانش اذعان دارند كه كتاب صحيفه سجاديه از نظر جايگاه ارزشي سومين كتابي است كه در صدر اسلام پس از قرآن كريم و نهج البلاغه پديد آمده و مانند نسيم صبا در اطراف و اكناف عالم منتشر شده و از اين رو مردم آن را مورد اهتمام و توجه قرار داده اند. سراسر اين كتاب پر ازحقايقي است كه خداوند سبحان هنگام خلوت آن را بر زبان آن حضرت(ع) جاری ساخته است و هر كتاب ديگري كه در اين فن تنظيم يافته از اين كتاب بهره و نصيبي برده است. به طوري كه ديگر دانشمندان كتب ادعيه خود را بر مبناي دعاهاي اين صحيفه به رشته تحرير درآورده اند
دعاهاي صحيفه علاوه بر حسن بلاغت و كمال فصاحت بر عالي ترين مضامين و عبارات و علوم الهي مشتمل است. زيبايي، شكوه وقدرت روحي كه در تعبيرات روح پرور آن به كار رفته و طرق مختلفي كه در اوقات گوناگون در مقام فروتني و توسل در پيشگاه الهي و درود وثنا برخداوند انتخاب شده، خود بالاترين شاهد و دليل است بر اين كه صدور آن از مقام امام معصوم(ع) قطعي است و احدي دست رد و انكار بر آن ننهاده و نام آن شهره آفاق است و فروغش بر اكناف جهان گسترده تا آنجا كه هرگز شك و ترديد در آن راه ندارد وگوهري است از معدن علوم امام سجاد(ع). بنابراين به خاطر جايگاه والايش بزرگان علم و ادب سه نام بر آن گذارده اند كه گوياي جايگاه رفيع اين كتاب عظيم الشأن است: 1- اخت القرآن 2-انجيل اهل بيت(ع) 3- زبور آل محمد(ص)صحيفه سجاديه هر چند سراسر دعا و نيايش است و تمام مطالب آن به عنوان راز و نياز انسان با پروردگار خويش ارائه شده، ولي تأمل و تحقيق در گستره مفاهيم و معارف آن به وضوح نشان مي دهد كه دعاهاي آن فراتر از مناجات هاي فردي و راز و نيازهايي است كه يك انسان در خلوت تنهايي خود و در بحران مشكلات زندگي، با خداي خويش دارد.
مناجات هاي صحيفه در حقيقت نجواي علم و اخلاق و عقيده وسياست است با روح موحدان و مناجاتياني كه در محراب عبادت و ميدان جهاد و صحنه مبارزه با شيطان هاي دروني و بروني حضور دارند
امام سجاد(ع) از محراب نيايش مكتبي سرشار ازآموزش و پرورش پديد آورد و با پست ترين خصلت ها و ارزنده ترين انديشه ها را با لطافت وعطر مناجات درهم آميخته و شيفتگان جمال حق را تا جايگاه شناخت حقايق اوج داده است.
در سخنان پیشوایان دین حقوق متقابل امت، یا وظایف امام در برابر امت و مسئولیت مردم در قبال امام مطرح شده است.دعاهای صحیفه نیز از این حقیقت با بیان مخصوص خود - که همان شیوه ابراز حقایق در قالب نیایش است - یاد کرده و امام سجاد علیهالسلام در این خصوص (مسولیت امام دربرابر امت ) چنین فرموده است:
خداوندا! دل ولی خود را درباره دوستانت نرم کن، و دستش را بر دشمنانت گشوده ساز، و مهربانی و رحمت و عطوفت و شفقتش را بما ارزانی دار، و چنان کن که ما از شنوندگان و مطیعان او شویم، و در راه رضایش پوینده و در نصرت او و دفاع از او یاری کننده باشیم و به این وسیله بسوی تو و پیغمبرت که رحمتهایت ای بار خدای بر او و آلش باد تقرب جوییم.22
در این بخش از دعای صحیفه بصورت ضمنی ارزشهای رهبری در مدیریت نیروی انسانی و جامعه اسلامی یادآوری شده و نرم خویی و دشمن ستیزی و مهربانی نسبت به مردم مورد تصریح قرار گرفته است. از سوی دیگر وظایف مردم در برابر امام عادل و مصلح خیرخواه نیز بر شمرده شده است:
• لزوم حرف شنوی و اطاعت از او در برنامههای اجتماعی و حكومتی همانند برنامه های دینی
• لزوم جلب رضایت و خشنودی امام.
• لزوم یاری امام و دفاع از حریم وی.
همچنین میتوان نتیجه گرفت که اطاعت و حمایت از امام، خود دارای پاداش و ارزش دینی و مایه تقرب به خداست.
دعا برای ارتقای مقام پیامبرو آل آن حضرت وبرای دوستان اهل بیت ،رفعت مقام امامت وخلافت ولعن به دشمنان اسلام . 23
در فراز دیگری از صحیفه میخوانیم:
پروردگارا، رحمت فرست بر پاکیزه تران از اهل بیت او که ایشان را برای قیام به امر خود برگزیدهای، و خزانه داران علم، و نگهداران دین، و جانشینان خویش در زمین، و حجتهای خویش بر بندگان خود قرار دادهای.24 امام سجاد علیهالسلام در این عبارت به چند نکته اساسی تصریح کرده است:
• الهی بودن منصب و مقام ائمه معصومین علیهمالسلام.
• ویژگی ائمه و معصومین در میان خاندان پیامبر و این که همه خویشاوندان پیامبر صلیاللهعلیهوآله از مرتبه طهارت و عصمت برخوردار نبودهاند.
• معصومین علیهمالسلام از خاندان پیامبر صلیاللهعلیه وآله، پس از آن حضرت پاسدار دین و ارزشهای معنوی هستند.
• معصومین علیهمالسلام علاوه بر رهبری معنوی، در نظام اجتماعی نیز برخوردار از مقام خلافت الهی هستند و تا زمانی که آنان در میان امت هستند، رهبری دین و دنیای مردم، حق دیگران نیست. این چند نمونه است از بیان معجزه آسای امام چهارم درصحیفه آن حضرت که نشان می دهد امام این ناله ها را برای اصلاح امت سر میداد تنها یک دعای شخصی و وفردی نبود ه است .
نکات برداشتی : 1. به راستی اگر شرامویان نبود شاید این خیر گرانبهای گوهرهای دینی ، به نام صحیفه سجادیه را نداشتیم .!؟
2 . چقدردرسها می توان گرفت که ازآن همه آتش چه گلستانی می توان پدید آورد . باید گفت حقا که خون پاک پیامبردررگهای امام سجاد می خروشد که درست مثل او دین را یاری نمود .
2 / 5 احیای فقه شیعه:
اگر چه در زمان امامت امام سجاد مردم بیشتر پیرو ارزشهای خلافت بودند و شرایط مناسبی برای امام فراهم نبود؛ با این حال امام با تکیه بر احادیث نبوی سیره فقه شیعه را پی ریزی کرد و شرایط را برای بیان جزئیات برای امام باقر و امام صادق فراهم آورد . ۲۵
که دراین رابطه بحث پیرامون اوضاع زمانه امامین صادقین (ع) گذشت.
3 فعالیتهای فرهنگی
فرهنگ سازی دراولویت اول درنظر امام قرارداشت زیرا درجامعه اسلامی آن روز دراثر زمامداری افراد غیرشایسته مثل معاویه و یزید ومروانیان زبیریان به کلی فرهنگ ناب اسلامی که ازطریق اهل بیت به مردم برسد در حال اضمحلال و نابودی قرارگرفته بود . امام درشرایط قرار داشت که غیرازاین راه دیگری برایش باقی نمانده و انجام رسالات دینی اش غیرممکن می نمود ازاین رو است که حضرت به خوبی درک می کند که صدمات شدید روانی برشیعیا ن تحمیل گردیده است برای جذب ونیز تقویت روانی طرفداران خویش دست به فرهنگ سازی زد تا هم مدتی را دراثر دوری منا زعات سیاسی بین امویان و زبیران ، ازفشارهای ورنجهای که شیعیان تحمل نموده اند ،قدری کاسته شود وهم فرصت پرداختن به امور مهم که دردستور کار حضرت قرار داشت ایجاد گردد وفرهنگ سازی صورت گیرد .
ازراه حسن خلق الف ) جذ ب نیرو / 3
« وان کنت فظا غلیظ القلب لانفظوا من حولک »* [2]
آیه خطاب به رسول مکرم اسلام است اما مسولیت تداوم رسالت امامت است و همه آنها باید قرآن را برای مردم تبیین نمایند و هدایت گری دشته باشند . امام زین العابدین وسید الساجدین با استفاده از شیوه حسن خلق وبرخورد دلنشین با مردم وامت جدش هرچند که خطاهای هم ازآنها سرزده باشد، نه تنها اخلاق کریمه ارث برده ازجد ش رسول الله را با این رعایات عملی خود احیا می نمود و چراغ راه مردم درآن تاریکستان عصر ظلمانی قرار می داد؛ بلکه براساس آیه قرآنی که خویش را مخاطب آن می دید ، یقین داشت که سنگدلی با عث دوری مردم و در مقابل مهربانی واحترام و تحویل گرفتن وشخصیت دادن به آنها ،علاقه مندی ایشان را به شدت افزایش می دهد . چنانکه گذشت حتی خاندان مروان بن حکم را به گناه گذشته شان نگرفت و با آنها نیز مهرورزی نمود واهل بیت پیامبر(ص) ملاطفت معصومانه خویش را ازکسی دریغ نمی دارد. ابن ملجم مرادی نیز ازچنین مهردلنوازبی نصیب نماند .
بنا براین ، این درمرحمت به روی همه گشوده بود تا اگرازدست گرگان میش صفت کسانی رهایی یافتند دراین خانه امید ی به نجات وسعادت را پیدا کنند .
خوش اخلاقی و خوش برخوردی با نزدیكان و خانواده خود. فرمودند : هركس به دیدار دوست و برادر خود برود و برای رضای خداوند او را زیارت نماید به امید آن كه به وعدههای الهی برسد، هفتاد هزار فرشته او را همراه و مشایعت خواهند كرد، همچنین مورد خطاب قرار میگیرد كه از آلودگیها پاك شدی ، بهشت گوارایت باد. پس چون با دوست و برادر خود دست دهد و مصافحه كند مورد رحمت قرار خواهد گرفت.26
3 / ب ) آزادی بردگان
امام آزادی بخش
امام چهارم بدون آنکه نیازی به نیروی کار بردگان داشته باشد، آنها را میخرید و آزاد میکرد و برخی گفتهاند: امام چهارم هزار برده را در راه خدا آزاد کرد. بردگانی که از این موضوع اطلاع داشتند، همواره خود را در معرض دید امام سجاد علیهالسلام قرار میدادند تا شاید حضرت، آنان را خریداری و آزاد کند و آن بزرگوار، هر ماه و هر روز به آزاد کردن بردگان خویش میپرداخت. او تکید بسیاری بر زدودن دین ا ز ملاکهای جهلی وا نحرافی داشت.برای نمونه در حالی که در حکومت اموی برتری دادن عرب بر غیر عرب بود(حتی عجم را پست تر از حیوان میشمردند! امام نهایت دقت را در رفتار با ایشان داشت و با بردگان با نهایت ظرافت برخورد میکرد.27
ج ) اطعام واکرام بی نوایان / 3
علی بن الحسین همانند جد خود امیرالمومنین (علیهماالسلام) با استفاده از تاریکیها شب و کوچه های خلوت به صورت ناشناس سراغ بی نوایان را می گرفتند و برای ایشان اقلام مورد نیازمانند غذا ، لباس می بردند وبا هم ازنزدیک آشنا می گردیدند وهم صحبت می شدند . این شیوه تبلیغی را حضرت بر سایر روش ها ترجیح می دادند و موثر ترمی دانستند زیرا رضایت خداوند که مهمترین رکن تبلیغی درگسترش معارف واخلاق وایمان راستین اسلام است دراین شیوه به عنوان اساسی ترین بنیان تبلیغ وجود دارد . گذشته ازاینکه خود این کار عملی جامعه را بدوراز خود نمایی که اساسا در امامان معصوم وجود ندارد ؛ وادارمی کند که با گفت وشنید ومذاکره بین الاثنین درراستای تحکیم و تدویم آن به صورت خود انگیخته وارد به جریان انداختن این گونه فضایل اخلاقی شوند ودراین عرصه پیش گام باشند. چنانکه امام صادق (ع) فرمود :«کونوا دعاة الناس بغیرالسنتکم لیروامنکم الاجتهاد والصدق والورع »*[3] 28 مردم را با رفتارشایسته به راه خیر وصلاح وخداپرستی بخوانید تا ازشما تلاش وراستی پرهیزگاری مشاهده شود . حضرت سجاد قبل ازگفتارمبلغ راستین اسلام بود وعملش هدایت گربود ودرمرحله بعد سخنش نیزچونان آب زلال وباران رحمت دلها را جلا وشفافیت می بخشید آنجا که فرمود : هركس انسان گرسنهای را طعام دهد خداوند او را از میوههای بهشت اطعام مینماید و هر كه تشنهای را آب دهد خداوند از چشمه گوارای بهشتی سیرآبش میگرداند و هركس برهنهای را لباس بپوشاند خداوند او را از لباس سبز بهشتی خواهد پوشاند. 29
ایثارگر بزرگ
امام باقر علیهالسلام فرموده است که پدرش حضرت علی بن الحسین علیهالسلام دوبار کل دارایی خود را با خدا قسمت کرد؛ همان بزرگوار فرموده است که امام سجاد علیه السلام شبها انبان بزرگی از نان بر پشت مینهاد و به نیازمندان صدقه میداد. پس از شهادت امام سجاد علیه السلام معلوم شد آن بزرگوار مخارج صد خانواده نیازمند را بر عهده داشته است. 33
این ها نمونه های است که برای مثال دراین جا اشاره شده است و برای اطلاع بیشتر به منابع وزندگنامه های امام سجاد علیه السلام مراجع شود
4 انگیزش احساسات دینی ازطریق گریه
امام ازگریه کنان قهاردوران خویش به حساب می آید. این شیوه ای تبلیغی ویژه امام سجاد درراستای پیشبرد اهداف هدایت گرانه حضرت دارای سه زبا ن بود : مظلومیت امام حسین ،اهلبیت ویاران آن حضرت ونیز استمداد ازامت اسلام وسومی جفای تاریخی امویان .30
4/ 1 مظلومیت اهل بیت
این پیام بسیار روشن گریه های علی بن الحسین (ع) بود که هرمستمع را وادارمی کرد که علت اصلی این همه سوز وگداز ایشان را بداند و ازما جرا ی کربلا مطلع گردد . اساسا گریه و سوز تاثیر غیر قابل انکار برشنونده می گذارد حتی اگرازانسان ظالمی هم شنیده شود وقت گریه از شخصیت عظیم مثل امام معصوم باشد به میزان بلندای مقام معنوی ، علمی و دینی ایشان ، تاثیرش بسی فزونتر وعمیقتر برجان وروان مخاطب می نشیند . اورا به دنبال کشف حقایق وراز چنین ناله ها نفس گیر به حرکت وتلاش وا می دارد و دراثر این جستجو به کشف حقیقت وبه مظلومیت امام حسین وحقانیت مرامش می رسد چنانکه فرمود : « الذین جاهدوا فینا لنهدینهم سبلنا »*[4] یافته های فکری انسان دراثر تکاپو ودقت وجدانی می گردد و وجایگاه خاص می یابد ازآنجا که عقیده درمدیریت رفتاری بشریت نقش مهار شتر در کنترل وراهنمایی را دارد ؛ کسی حاضرنیست که به آسانی از محصولات فکر ی خویش که همانند فرزند انسان عزیز می شود دست بردارد ازاین رو حضرت با این زبان با وجدان های بیدار بشری سخن می گفت و هدایت گری می نمود . واز بی گناهی بابایش وهمین طور براداران، عمو ، عموزداگان ، عمه زادگان و یاران اهل بیت که هرکدام از برزگان دین وسروران عشیره خویش بودند ناگفته های فراوان داشت از فضایل امام حسین و جوانان خاندان وشهدای راه فضلیت از یک سو و از قساوت وبی رحمی وکشتارجمعی آنهم به فجیع ترین شکل ممکن و از اسارت زنان وبچه های خرد سال وغارت وحشیانه و سوزاندن وکتک زدن وتحقیر کردن ها سخن می گفت وافشاگری ها می نمود .ازسوی دیگر درد ها وعقده ها داشت و با سوز وناله جگرخراش به شکل اجمالی و اشاره برای خرد های حقیقت جو و هدایت خواه چیزی ازاین هارا بازگو می نمود .
سوالی که ممکن است برخی از ذهن ها را به خود مشغول نماید این است که چرا امام این شیوه را برصبوری و شکیبایی ترجیح می داد مگر صبر در مصیبت ها هرچند سنگین و دلخراش باشد مورد سفارش دین نیست ؟
آنچه را می توان در خصوص امام سجاد مورد توجه ویژه قرار داد این است که صبر مورد دارد وتبلیغ مورد خاص دیگری دارد امام هم درجای که باید صبر می نمود ، از آن غفلت نورزید درهنگام شهادت امام حسین ، در اسارت ، درمقابله با طغیان گری وجبراندیشی بن زیاد و یزید و مواردی مشابه صبر و دفاع و عقلانی از انقلاب امام حسین همراه با عمه اش زینب انجام دادند و هیچگاه ماتم سرایی وبی صبری و تمایل به تسلیم ستمگران نشان ندادند اما وقت به مدینه باز گشتند و مستقرشدند و به منظور انجام مسولیت های خطیر خویش متیناسب به شرایط موجود دفاع از کیان دین دربرابر بدعت های روز افزون و قرایت های منحرفانه ازدین را شروع نمودند و برای رسید ن به هداف الهی خویش وبا توجه به موانع راهکارهای مناسب باید سنجیده و بکار گرفته می شد که این شیوه امام دقیقا دراین راستا قابل تحلیل و بررسی است .
مزیت های این شیوه که امام را به رسیدن به اهدافش کمک ویاری می رساند عبارت بود از :
1 . موانع گریزی این شیوه تبلیغی ودور بودن ازدسترس چماق داران .
نگرش اجتماعی دین همیشه با جامعه وامور کلان سیاسی ومدیریت های موثر امت اسلامی سروکارداشته ودارد . حاکمیت یک سرزمین برای حفظ موقعیت خویش و مصون ماندن از اختلافات سلیقه و دید گاهها و پیشبرد پروژه های عمرانی وتوسعه مورد نظر خود همواره درتلاش اند بدنه حاکمیت از هماهنگی لازم برخوردار باشد ومدیریت موثر انجام گردد . اما گاهی از مسیر اصلی خارج شده و امکانات دولتی و ملی را برای رفاه برخی و تحقیر برخی دیگر از امت وجامعه به کار میگیرند و مسیر تشتت وتفرقه سازی را در پیش می گیرند یزید و بقیه امویان از قدرت و حاکمیت پیامبر ونام او استفاده ابزاری می کردند ودر درون امت اسلامی اختلافات جاهلی قبیلوی و نزادی و زبانی وغیر ه احیا می گردید و جامعه دچار اختلاف گشته و راه اصیل به فراموشی سپرده شد .بخصوص درزمان امام سجاد و پس از کشته شدن امام حسین ویارانشان حاکمیت د ر دست امویان بود و به امام سجاد وبنی هاشم وشیعان اجازه دخالت در حاکمیت داده نمی شد . بلکه یک شهرعادی به شمار نمی آمدند وتا آنجاکه امکان داشت آن ها را درمحدودیت قرار می دادند لذا امام برای انجام رسالت خویش باید به نحوی با مردم تبال فکر واندیشه و عقیده باید می داشتند ازاین رو اما م به نگرش خصوص و شخصی دین روی آورد که کسی نتواند مانع کارا وگردد و به بهانه های امنیتی و سیاسی و اختلال اجتماعی هرروز راهی زندان ها یشان بکنند . امام به تعبیرامروزی با استفاده از نگرش شخصی دین به کارهای خود اقدام نمود وازین چهره دین دربرابر صدمات که برریشه و اساس دین وارد می کردند جبهه ای مقابله غیر مستقیم بازکرد .
2 . قابلیت شگفت انگیز نفوذ اشک باری دردرون سینه ها .
امام با استفاده از این روش که سخت براحساسات پاک دینی شورو هیجان می افکند ؛ یاران و دوستان و مرتبطین را علیه ستم کاران اموی تحریک نموده و درمقابل دوستداری ومحبوبیت اهل بیت را بخصوص شهیدان کربلارا دردلهای انباشته می نمودند .
3 . تاثیر عمیق وماندگار برروان و وجدان .
یاری رسانی برای امام و طرفداری ا زحقانیت آل پیامبر چیزی نبود که زود گذرد و از احساسا ت برخاسته باشد ،بلکه محبان خاندان رسالت درتلاش بودند که به هرنحوی که شده ابرازارادت و محبت نموده و نثار جا ن ومال در مسیر دوستی اهل بیت برایشان چیزی مهمی به حساب نمی آمد .
4 / 2 استمداد از امت اسلامی ( جذب نیرو)
صدای گریه های امام سجاد دلها را می لرزاند سنگدل ترین افراد را منقلب می کرد . بااین شیوه ،علامت بزرگی سوالی را جلوی چشمان او ظاهرمی کرد که آیا می توانی برای تقرب به خدا وآبرومندی نزد پیامبرگرامی اسلام درفردای قیامت درموافقت این امام مظلوم نقشی را ایفا کنی ؟
پاسخ این دعوت درونی هرانسانی را که می دانست علی بن الحسین کیست و یزید بن معاویه چه جانوری است حتما تحت تاثیر قرار می داد و درنهانگاه ضمیراو جای می گرفت وهمیشه به دنبال این می شد که چگونه وبا چه امکاناتی ودرچه زمینه های درکمک مظلوم و سرزنش ستم گر سهمی بگیرند و ازاین طریق توشه راه آخرت خویش را مهیا سازد ؛ به تناسب جرات وایمان و توان مالی و فکری رفتاری خو د ازاهل بیت طرفداری وازستمگران تبری و بیزاری بجویند ؛ در این میان ،افراد متفاوت بود . این روند کم کم به فاصله های عمیقتر بین مردم و بنی امویه می انجامید و طبیعتا بردوستان اهل بیت می افزودند .
دست حاکمان نیزاز این جهت که بهانه ای عقل پسند برای ایجاد موانع برسرر اه اما م نمی یافتند؛ کاری از دست شان برنمی آمد وامام همچنان به تعقیب مرام خویش ازاین شیوه های جالب و دشمن شکن بهره گیری می نمودند . این گربه ها ی امام ،خون غیرت مذهبی شیعیان را از یک سو و انگیزه مخالفان اموی را ازسوی دیگر به جوش و خروش می آورد وکم کمک ازدورو اطراف کشور اسلامی صداهای اعتراض بلند می شد و آرام آرام اوج می گرفت وطوفانی ترمی گشت. تاآنجا که دیری نپایید که قیام ها وخیزش های بسیارجدی برق آسا همه جا را فراگرفت و معلوم شد ناله ها ی مظلوم معصوم چه آتشی مهارنشدنی را بردل وجان مردم مسلمان برای سوزاند ن ریشه امویان افگنده است.
4 / 3 افشای جفای تاریخی امویان
زبان دیگر شیوه تبلیغی امام با نماد اشک افشاگری جنایات تاریخی بود که امویان در دوره اقتدار خویش علیه فرزندان پیامبرشان مرتکب گردیده بودند واین لکه ننگ هرگز دیگرازدامان آن دودمان که داعیه مسلمانی داشتند هرگز پاک شدنی نبود . با فراگیر شدن این حقایق که درکربلا چه گذشته است واصل ماجرا درکجا ریشه دارد وشاهدان صادق وزنده آن را تا زنده هستند باید دید ، خیلی از کسانی را که مطلع نبودند وبه دنبال حقایق می گشتند ، همگی به نحو ی مشتاق دیدار امام سجاد وزینب (س) می شدند . گذشته ازاین ها خیلی ها فقط شنیده بودند که اتفاقاتی رخداده و ستمگری انجام شده اما تصور نمی کردند اوج جنایت تا کجا است ! وقت اشک وناله ی سوزنده و آتشبار اما م را به مناسبت های حتی کوچک می دیدند ؛ که مثلا برید ن سر گوسفندی ، دیدن شیر خوارتشنه کام و... اشاره به عمق جنایات می کردند ! اگرشیعه بود ند که سر تا پا آتش می گرفتند که ما زنده و شادکام کنار زن وبچه های مان باشیم امام مان اینگونه بسوزد وبسازد آیا درفردای قیامت چه پیروی مفید از ما برآمده است تا خویش را منسوب به این خاندان بدانیم آیا ما در غم وشادی آنها شرکت داریم ؟ آیا ما از دشمنان آنان بیزای جسته وعملا هم آن را نشان داده ایم ؟ آیا اما نت پیامبر را که درکنارقران بعد ازخود درمیان ما گذاشت حفظ کرده ایم ؟
اگر شیعه نبودند و مسلمان بودند بازهم درردیف بعداز شیعه قرار می گرفتند زیرا امانت داری در قبال عترت تنها وظیفه شیعیان نبود بلکه یک تکلیف عمومی همه مسلما نان بود ونیز وجدان بیدار آنان و تقرب به پیامبر و خوف از خداوند را همگی داشتند . حتی اگر غیر مسلمان هم می بودند تحت تاثیر چنان جنایت هراسناک قرارمی گرفت و نا خود آگاه به عنوان یک انسان داوری می کردند و درنتیجه هرکس یکبار هم اشک وآه امام چهارم رامی دید ، به گونه ای شیفته ای سجایای اخلاقی و معترف به حقانیتش می گردید وازدشمنان حضرت متنفرمی گشت.
بعضي خيال كردهاند امام زينالعابدين، چون در مدتي كه حضرت بعد از پدر بزرگوارشان، حيات داشتند قيام به سيف نكردند، پس گذاشتند قضايا فراموش شود. ابداً (چنين نيست)، از هر بهانهاي استفاده ميكرد كه اثر قيام پدر بزرگوارش را زنده نگه دارد. آن گريهها، كه گريه ميكرد و يادآوري مينمود براي چه بود؟ آيا تنها يك حالتي بود مثل حالت آدمي كه فقط دلش ميسوزد و بيهدف گريه ميكند؟! آيا ميخواست اين حادثه را زنده نگه دارد و مردم يادشان نرود كه چرا امام حسين قيام كرد و چه كساني او را كشتند؟ اين بود كه گاهي امام گريه ميكرد، گريههاي زيادي.
روزي يكي از خدمتگزارنش عرض كرد: آقا! آيا وقت آن نرسيده است كه شما از گريه باز ايستيد؟ (فهميد كه امام براي عزيزانش ميگريد)
فرمود: چه ميگويي؟! يعقوب يك يوسف بيشتر نداشت، قرآن عواطف او را اين طور تشريح ميكند: (و ابيضت عيناه من الحزن.)* [5]من در جلوي چشم خودم هجده يوسف را ديدم، كه يكي پس از ديگري بر زمين افتادند. 31
5 . عزاداری
شیوه دیگرامام (ع ) درتبلیغ حقایق دین عزاداری شهدای کربلا بخصوص امام حسین پدربزرگوارش درراس وجوانان اهل بیت واصحاب درمراحل بعدی وبعدی تر بود . عزاداری امام اززمان حضورمجدد امام درمدینه شروع گردید وتمام شهر درآن مصیبت بزرگ عزادار شهدای کربلا بويژه فرزند زهرا و نور چشم پیامبر ابا عبدالله الحسین بن علی بود . 32
6. تبیین فرهنگ واندیشه اصیل اسلامی در قالب دعا:
زينالعابدين، به صورت دعا چه افتخاري براي دنياي شيعه درست كرده؟! و در عين حال در همان لباس دعا امام كار خودش را ميكرد.
غالب روشنگریهای اعتقادی ، ویژگیهای اسلام اصیل ، ویژگیهای اصحاب پیامبر (ص) خصلت های تابعین شایسته و نیزاصول اخلاقی مورد نظر اسلام را حضرت در قالب دعا بیان میکرد که مهمترین مجموعه ادعیه یاد گرحضرت به «صحیفه سجادیه» معروف است.33 نمونه دیگر دعایی است که به یکی از نزدیکترین یاران خود «ابوحمزه ثمالی» آموخت و در سحرهای ماه رمضان خوانده میشود.
پاسداری از مقام نبوت
امام سجاد علیهالسلامدر غالب دعاهای صحیفه سجادیه مکرر، قبل و یا بعد از هرگونه درخواست از خدای متعال، به حمد و ثنای الهی میپردازد و بر پیامبر و آل آن بزرگوار صلوات میفرستد و شیوه دعا کردن را آموزش میدهد و حرمت رسول اکرم صلیاللهعلیهوآله را پاس میدارد. 34
امام سجاد علیهالسلام درفرازدیگری از بیانات شیرینش اشاره می کند : به وسیله عقل ناقص و نظریههای باطل و مقایسات فاسد و بیاساس نمیتوان احكام و مسایل دین را به دست آورد؛ بنابراین تنها وسیله رسیدن به احكام واقعی دین، تسلیم محض میباشد؛ پس هركس در مقابل ما اهل بیت تسلیم باشد از هر انحرافی در امان است و هر كه به وسیله ما هدایت یابد، خوشبخت خواهد بود و شخصی كه با قیاس و نظریات شخصی خود بخواهد دین اسلام را دریابد، هلاك میگردد. 35
جمع بندی و نتیجه
با نگاه دقیق به عصر امام سجاد (ع) متوجه می شویم که شرایط خاص ازیک سو رسالت عظیم ازجانب دیگر وفقدان امکان اجرا ازناحیه سوم به هم رسیده و گره خورده است که به آسانی نمی توان این ها را ازهم تفکیک نمود .وتاثیراین معضل مثلث شکل به هم دیگربه گونه ای است که درجهت دفع و تقابل همد یگر سمت گیری دارند اگررسالت امام انجام شود فضای آرام و دراختیارداشتن حاکمیت می خواهد درحال که تمام فشار حاکمیت درست درنقطه مقابل آن قرار گرفته است .ومانع صد درصدی جریان امامت امام است .! جان وزندگی امام ودوستانشان درگرو انزوا گزینی آنها است اما انجام ماموریت های دینی ایشان درگرو تلاش و فعالیتهای سخت آنها می باشد . یعنی شرایط انجام وظایف به هیچ وجه آماده نیست . وازسوی دیگر ما موریت ها ارژآنسی وفوتی است دستگاه حاکمه می تواند (رصورت سستی یاران اهل بیت و امام ) به کلی حقایق را وارونه انعکاس دهد و جلوی پیروزی اهل بیت (ع) را برای همیشه مسدود سازد .و علل اسباب هم به گونه ای به هم پیچیده بود که فشار براهل بیت به حد اعلا رسیده و تنها ترین وبی یاورترین برهه ازتاریخ را رقم زده اند که گویا تصمیم دارند که این عروة الوثقی را برای همیشه ازهم بپاشانند درحقیقت هم به لحاظ محاسبات سیاسی اجتماعی چنان ازهرسو براهل بیت پیامبر سخت گرفته بودند که گاهی به فکر سرزمین های اسلامی بدون اهل بیت می افتادند .
درخشش امام و تفکر ،مقاومت ، ایمان ، شجاعت ، ودور اندیشی های واقع گرایانه اش درقبال خود ، خانواده و دوستانش درآن گونه مواقع حساس وخطرناک به ظهور می رسد و اما م سجاد یک تنه هم عزاداری کرد و هم تلاشها ی موثر وسنجیده و بنیادین خویش را همزمان با دعا و خدمت به خلق و همکاری وهمدردی با دردمان ، به سوی نتیجه می راند و از مشکلات حضرتش فرصت های طلای ساخت وازدشمان سرسخت ، با تدبیر و شیوه های شگفت انگیز تبلیغی خویش دوستا ن مهربان و با وفای می ساخت ودرجبهه مبارزه اعتقادی وایدیولوژی درصفوف به هم فشرده مومنان اعزام می نمود و درنتیجه تاریخ گواه صادق است براینکه امام ودوستانشان به مدت نه چندان زیادی توانست هم آن فضای ستمگری و اختناق را بشکند وهم جفا پیشگان را وادار به اعتراف به شکست نمایند و درنهایت امام ویارانشان سالم وآزاد وقاتلان کربلا یک پس ازدیگر ی به شمشیر انتقام سپرده شده و همگی به جزای اعما ل خود رسیدند . اگرتلاش بی وقفه امام نبود واثبا ت حقانیت اهل بیت صورت نمی گرفت هرگز قیام های دشمن برانداز شکل نمی گرفت بلکه یزیدیان برای همیشه جاوید و سربلند می ماند واینکه قبر دختر خردسال اما م درشام آباد است وقصر اسطوره ای یزید ویرانه می باشد وازآن مهمتر یا د یکایک مظلومان کربلا درخاطره ها جاویدانه گشته است و نفرین بردشمنان ایشان این نهال تنومند دست پرورده حضرت زینب و امام سجاد است .
پینوشتها:
1 . جعفریا ن ،رسول ، تاریخ خلفا ،ازرحلت پیامبرتازوال امویان ج 2 ،پنجم ، قم ،دلیل ما 1382 ص 605
2 . قمی شیخ عباس ، منتهی الآمال ج 1 بی نا ، کتابفروشی علمیه اسلامیه ،تهران ، 1331 ه ش . ص 27 بخش امام سجاد .
3 .صدوق ، محمد بن علی بن بابویه ، علل الشرایع 1 با ب العله من اجلها سجده قم مکتبه الداوری 1386ه ق . ص 166 .و مجلسی ، محمد باقر،بحار الانوار ج 47و57 و83 ، بیروت ، موسسه الوفا، 1404به ترتیب ص 6 ،293،197 و201 .
4 . میر صفی حسینی ، فاطمه ، پایان نامه ، مناظره انبیا ،استاد راهنما کاظم عسکری ، دانشکده اصول دین ،قم 1381 .مقدمه
5 . پیشوایی ، مهدی ، سیره پیشوایان ، سبحانی ،13، قم ، اعتماد ، 1381 ه ش ص
6 . همان .
7 . سایت: انديشه
8 . زمانی ، مصطفی ، تمدن اسلامی ، ص 35 .
9 . همان .
10 . قمی ، شیخ عباس ، منتهی الآمال ،ج 2 ،هشتم ، قم ، هجرت ، 1374 ص 42 .
11 . نهج البلاغه خ 91 .
12 . مطهری مرتضی ، مجموعه آثار ، ج 17 ص 313 .
13 . سایت ايرنا
14 .پیشوایی ، مهدی ، سیره پیشوایان ،سبحانی ، 13 ،قم اعتماد 1381 ،.ص 572
15 تاریخ خلفا ج 2 ص. .587 و ص 615 .
16 . همان ص 578.
17. اثباتی ، بهروز، ویژگیهای مبلغ درفرایند نوین تبلیغ ،اول بیجا ، معاونت آموزش ستاد نمایندگی ولی فقیه در سپاه ،مرکز تحقیقات اسلامی ، 1381 .
18 . قمی ،شیخ عباس ، تتمت المنتهی درتاریخ خلفا وعلما ، حسن زاده ،دوم مومنین ، اعتماد ،1383 ص 79 .
19 . تاریخ خلفا ج 2 ص 618.
20. مفید ، محمد بن نعمان بغدادی ، الارشاد فی معرفه حجج الله فی العباد ، ج2 اول ،قم ، کنگره جهانی هزاره شیخ مفید ، 1314 هـ ق ص 155 .
21. شیخ طوسی ، محمد بن حسن ، رجال شیخ طوسی ، اول، عراق ، انتشارات حیدریه ، 1381هـ ق.ص 121. وارشاد شیخ مفید ج 2 بحث اصحاب امام .ونیز به سایت حوزه نت ، محمد مهدی پور دانشنامه امام سجاد مراجعه شود .
22 .تقدسی نیا ، صحیفه کامل سجادیه ، پینوندی ورضایی ، سوم ،دژ ، ایمه (ع)،1383 ( دعای 47، بخش 63)
23 . همان ص 281 .
24. صحیفه سجادیه، دعای 47، بخش 56.
25. الکاشی ، عبدالوهاب ، فی رحاب محمد واهل بیته ج1 اول ، بیروت ، دارالزهرا 1402 هق
26. طوسی ،محمد بن حسن ،مصباح المتهجد ،بیروت ، فقه الشیعه ،1411ه ق
27 . سیره پیشوایان ما . ونیز به سیری درسیره ایمه اطهارشهید مطهری مراجعه شود.
28. طبرسی ، علی بن حسن ، مشکات الانوار، اول ، نجف ، کتابخانه حیدریه ، 1385 ه ق ص46.
29 . حرانی ، حسین بن شعبه تحف العقول ، مترجم جنتی ، اول ، انتشارا ت علمیه اسلامیه 1363 ص 313
30. .عسکری ، سید مرتضی ، سیره المعصومین الاربعه عشروام المومنین خدیجه ، اول ، قم ـ بیروت ، کلبه اصول دین ، 1422 ه ق.
31. منتهی الآمال قمی، ص 54 . ونیزبه سیری درسیره ایمه اطهار مطهری مراجعه شود .
32. القمی ، شیخ عباس ، الانوارالبهیه ،شانه چی ، بی تا مشهد ، منشورات دینی ، عربی ،ص
33. الاربلی ، علی بن عیسی ، کشف الغمه ج 2 ، زراریی ، تهران ، اسلامیه ،686 هـ ق ص 100) وبه ترابی، احمد، كتاب امام سجاد علیهالسلام جمال نیایشگران،نیز مراجعه گردد .
34. صحیفه کامل سجادیه صص53،63، به بعد تا 163 .ونیزبه مستدرک ج17 ص 262 مراجعه شود .
35. سیرة المعصومین الاربعة عشر وام المومنین خدیجه ونیزبه ، معاجزاالایمه السجاد والباقرو الصادق ج 4 ، ص . صحیفه سجادیه ، تحف العقول ، منتهی الآمال ، سیری درسیره ایمه اطهار مطهری ، سیره پیشوایان ما ، فی رحاب محمد واهل بیته وسیرة المعصومین الاربعة عشر مراجعه گردد .
منبع یابی
ـ البحرانی ، هاشم ، معاجزاالایمه السجاد والباقرو الصادق ج 4 ، اول ، بی جا ، دارالحب 1426 ه .ق . عربی ص .
ـ جعفریان ، رسول ، حیات فکری وسیاسی امامان شیعه ،هفتم ، قم ، انصاریان ، 1383 منبع مهم
ـ تحف العقول چاپ جامعه مدرسین ،1414 ه ق .
ـ حلی ، رضی الدین علی بن یوسف ، العدد القویه ج 8 ،محمود مرعشی ، اول ، قم کتابخانه مرعشیه 1408ه ق .
ـ عاملی، شیخ حر، وسایل الشیعه ، اول ،قم ، موسسه آل البیت ،1409ص 20
ـ موسسه بلاغ ،اهل البیت ،ایران ،لجنه البلاغ 1409ه.ق. = 1988م . عربی ص
ـ أعیان الشّیعه: ج 1، ص 645
ـ مستدرك الوسایل: ج 7، ص 252، ح 8
ـ تنبیه الخواطر، معروف به مجموعه ورّام: ص 343، س 20
ـ وسایل الشیعه: ج 17، ص 647، ح 1
ـ قرآن کریم .
↑ کافی، شیخ کلینی، جلد ۱، صفحه ۴۶۶
↑ فرهنگ شیعه، محمد خطیبی، صفحه ۱۰۴
↑ کافی، شیخ کلینی، جلد ۶، صفحه ۴۷۳
↑ مصنفات شیخ مفید، جلد ۱۱، صفحه ۱۳۷
↑ تاریخ اسلام، جمعی از نویسندگان-زیر نظر دکتر صادق آیینه وند، صفحه ۱۸۶- ۱۸۷
↑ الذریعة، آغا بزرگ تهرانی، جلد ۱۵، صفحه ۱۸
↑ مفاتیح الجنان،
↑ دراسات و بحوث فی التاریخ و الاسلام، صفحه ۸۹
↑ مناقب، ابن شهرآشوب، جلد ۴، صفحه ۱۹۸
[1] * ویژگیهای مبلغ درفرایند نوین تبلیغ ص 17*
* اگرمهربان نبودی تنها می ماندی (آل عمران / 159)
کسا نی که راه خدا را بجویند حتما هدایت می گردند . (ابراهیم / 12 ) [4] *
. چشمانشان ازگریه سفید ( نابینا) گشت.(یوسف / 84) [5] *
